Trùng Dương

Tôi trích dịch một phần lá thư của Vaclav Havel, tổng thống cuối cùng của Tiệp Khắc (1989-92) và tổng thống đầu tiên của Cộng hòa Czech (1993-2003). Lá thư viết ngày 17.11.2003, gửi cho Oswaldo Payá, nhà sáng lập Dự án Varela, phong trào dân chủ ở Cuba.

Lá thư chứa đựng nhiều ý đáng suy ngẫm cho những ai quan tâm đến câu hỏi 'dân chủ' ở Việt Nam. Những đoạn in đậm là do tôi nhấn mạnh.


Trong lá thư này, tôi muốn đề cập giai đoạn đầu tiên - sự chấm dứt của kỷ nguyên toàn trị của chính thể cộng sản.

Sự chấm dứt kỷ nguyên toàn trị ở Tiệp Khắc cũ được đánh dấu bằng sự run rẩy cực điểm của chính thể. Những kẻ lâu nay nghĩ rằng họ giữ mãi chức quyền bắt đầu mất bình tĩnh. Một số có lẽ bắt đầu cảm thấy sẽ phải lên kế hoạch, nếu không phải để tồn tại chính trị thì ít nhất cũng để ứng phó với thay đổi xã hội. Một nhóm những nhà bất đồng chính kiến trước đây bị dè bỉu thì nay bắt đầu được nhìn nhận nghiêm túc khi mà ngày càng nhiều công dân công khai bày tỏ thiện cảm dành cho họ.

Ngay cả chính thể toàn trị cũng thôi tảng lờ rằng những tên bất đồng chính kiến này chỉ là vài thằng điên được tình báo nước ngoài ủng hộ; và trong hai năm trước ngày sụp đổ, chính thể buộc phải can thiệp bằng vũ lực thô bạo chống lại số lượng dân chúng tham gia ngày càng đông các cuộc tuần hành kỷ niệm những sự kiện chính trị lớn. Công dân Tiệp Khắc, lần đầu tiên trong suốt 20 năm, chứng kiến trên đường phố những chiếc xe cảnh sát vũ trang cùng các đội đặc nhiệm súng ống tận răng.

Trong những khoảnh khắc đó, mọi người nhìn thấy thực tại toàn trị của cuộc sống thường nhật. Tuyên truyền trên báo chí còn đủ sức che dấu mọi chuyện trong một thời gian, vì những cuộc tuần hành đầu tiên tập trung chủ yếu tại thủ đô. Nhưng tinh thần dân chúng ngày càng bạo dạn hơn, lòng tự tin của họ tăng lên.

Chính thể đáp trả bằng nhiều biện pháp hạn chế, nhưng chúng chỉ tạo ra những phản ứng thêm bạo gan hơn của công dân nước tôi. Ví dụ, tôi nhớ quyết định quan trọng của nhiều nghệ sĩ, trong đó có dàn nhạc nổi danh Czech Philharmonic, từ chối biểu diễn cho truyền thông trong nước trừ phi giới truyền thông dành chỗ cho những người mang quan điểm chính trị đối kháng.

Nhiều tháng trước khi chính thể sụp đổ - một điều chúng tôi không hề hình dung sẽ xảy ra - chúng tôi viết kháng thư kêu gọi ban lãnh đạo đất nước mở đối thoại với phe đối lập. Hàng chục ngàn người không ngần ngại ký vào thư. Tôi cũng nhớ vai trò quan trọng của một xướng ngôn viên đài Tiếng nói Hoa Kỳ VOA, là bạn của tôi, người mỗi ngày trong buổi phát thanh tới Tiệp Khắc lại đọc tên những nhân vật nổi bật đưa tên mình vào danh sách.

Chính thể dễ dàng đối phó với một nhúm bất đồng chính kiến trong tù, nhưng họ ngỡ ngàng trước số lượng những người chống đối công khai. Trước đó, chính quyền vẫn để yên cho những ý kiến khác biệt bày tỏ nơi riêng tư, nhưng không cho phép có chống đối công khai. Nhưng nay trong tình hình mới, càng có thêm nhiều công dân có can đảm giũ bỏ sự nặc danh. Chính thể gặp khó khi tiếp tục phản ứng theo cách lâu nay - áp đặt lệnh cấm, hình sự hóa những người chống đối. Sự tự tin của người dân gia tăng, và sự đối đầu, trước đây che dấu, nay hiển hiện khắp nơi. Ngoài ra còn là sự đối đầu mang tính chất thế hệ, khi những đứa trẻ đứng lên tuyên chiến với thế giới của bố mẹ đầy rẫy những ngôn từ trống rỗng.

[...]

Có thể làm gì trong tình huống như vậy?

Dựa trên kinh nghiệm của tôi, sự đoàn kết quốc tế là quan trọng trong thời điểm này. Sự đoàn kết cần được các chính phủ tự do cũng như cá nhân bày tỏ. Những quốc gia dân chủ cần đặt quan hệ với ban lãnh đạo toàn trị với điều kiện thả những tù nhân lương tâm và nới lỏng hạn chế đối với tranh luận tự do trên toàn quốc. Các quốc gia dân chủ cần dành vị trí đối tác cho bất kỳ ai mang tinh thần dân chủ, cho dù họ có nắm chức vụ chính trị hay không.

Ngoài ra, cần có sự đoàn kết kinh tế. Gần đây tôi đề nghị thành lập Quỹ Cuba để hỗ trợ những gia đình bị đàn áp, cùng các hoạt động khác của thành phần đối lập dân chủ. Tôi mạnh mẽ tin rằng Liên hiệp châu Âu sẽ thỏa thuận được với nhau về các bước hỗ trợ cụ thể cho những nhà dân chủ Cuba.

[...]

Tôi muốn các bạn chú ý một quan sát này của tôi: Dù các bạn có chính trực tới đâu, dù các bạn có thể là những nhà phản kháng dũng cảm và đáng trọng, dù các bạn có thể đã bị tù nhiều năm hay viết những tác phẩm thông tuệ, những chính khách thực dụng ở thế giới dân chủ có thể nghi ngờ rằng các bạn chỉ là những kẻ hay la làng, suốt ngày cằn nhằn, hơi điên khùng và luôn bới móc. Sự nghi ngờ đó có thể dẫn tới ý kiến sau đây: Chúng ta có thể ủng hộ bọn chúng mang tính biểu tượng, nhưng nhìn từ quan điểm chính trị thực tiễn, không cần phải dựa vào chúng; chúng nó không phải là đối tác cho chúng ta.

Ấy thế nhưng điều ngược lại mới đúng. Rất cần phải thuyết phục giới chính trị gia ở các nước dân chủ về điều này, cũng là điều tôi đã cố gắng làm suốt nhiều năm.

[...]

Như các bạn biết, Cách mạng Nhung ở Tiệp Khắc xảy ra khi mà chúng tôi những nhà bất đồng chính kiến không hề chuẩn bị để chiếm quyền lực từ tay chính thể, đã bị sụp đổ trong vòng vài tuần. Nếu tôi cần nhấn mạnh một điều cụ thể, thì điều đó là:

Mỗi nhà dân chủ chống lại chính thể toàn trị ngày hôm nay cần hành xử như thể quyền lực sẽ được chuyển giao ngày mai.

Chúng tôi đã bị ngạc nhiên khi hệ thống cộng sản kiệt lực sụp đổ quá nhanh, và chúng tôi không chuẩn bị cho việc nắm quyền ngay lập tức. Vì thế chúng tôi buộc phải ra những quyết định tối quan trọng, trong hoàn cảnh đầy sức ép, chỉ trong vài ngày - đôi khi vài giờ.

Nhưng chính những khoảnh khắc đầu tiên khi chuyển giao quyền lực lại là quan trọng nhất. Vào lúc ấy, những quyết định đưa ra sẽ ảnh hưởng số phận của đất nước đến nhiều năm sau. Những gì chúng tôi không làm ở phút ban đầu, chúng tôi sẽ phải làm đuổi về sau, với nhiều khó khăn hơn.

Chúng tôi đối diện với sự thực là chúng tôi đã không chuẩn bị một nội các, đã không chọn lựa những người có tài có thể được trình ra trước nhân dân như là những ứng viên thay thế cho quốc hội cũ rệu rã. Hầu như chúng tôi không chuẩn bị luật lệ căn bản cho các cấu trúc dân chủ sơ khai và cho nhu cầu bảo đảm kinh tế quốc gia trong những tháng sau đó. Không có luật lệ rõ ràng, thì những kẻ mau lẹ chớp thời cơ xuất hiện cũng chính là những kẻ mà anh đã nêu trong thư của anh - đó là những kẻ xem hệ thống nào cũng được miễn là làm bình phong cho tham vọng của chúng, những kẻ thối nát có khả năng làm bất kỳ chuyện gì và có lợi thế kinh tế vì những chức vụ chúng giữ trước đây.

Điểm cuối nhưng không kém quan trọng, người ta cũng cần xem xét ai trong số giới chính trị gia hiện thời có thể trở thành đối tác thương lượng tốt nhất nếu xảy ra cơ hội chuyển giao quyền lực.